Kablo Kesiti Hesaplama Aracı

Bir devrede kullanılacak kablo kesiti tek bir değere değil, iki ayrı koşula birden bağlıdır: kablonun yükün çektiği akımı ısınmadan taşıyabilmesi ve hat boyunca oluşan gerilim düşümünün sınırın altında kalması. Kısa mesafelerde genellikle birinci koşul, uzun hatlarda ise ikincisi belirleyici olur.

Aşağıdaki araç bu iki hesabı birlikte yapar; ortam sıcaklığı ile aynı borudaki devre sayısını da düzeltme katsayısı olarak işler ve sonuçta uygun kesiti, sigorta anma akımını ve koruma iletkeni kesitini verir.

Kablo kesiti nasıl hesaplanır?

Hesap üç adımdan oluşur. Önce yükün çektiği işletme akımı bulunur. Monofaze bir devrede akım, gücün gerilim ile güç katsayısının çarpımına bölünmesiyle; trifaze devrede ise paydaya kök üç (1,732) eklenerek hesaplanır. Isıtıcı, şofben gibi rezistanslı yüklerde güç katsayısı 1'e yakındır; motorlu yüklerde 0,80–0,85 aralığına iner.

İkinci adımda bu akımı taşıyabilecek en küçük kesit, döşeme şekline ait akım taşıma tablosundan seçilir. Üçüncü adımda aynı yük için gerilim düşümü koşulunun gerektirdiği kesit hesaplanır. İki sonuçtan büyük olanı devrenin kablo kesitidir.

Akım taşıma kapasitesi

Bir kablonun taşıyabileceği akım, iletkenin kesitinden çok ısıyı ne kadar iyi atabildiğine bağlıdır. Aynı 2,5 mm² kablo, duvara gömülü boru içinde 23 A taşırken duvar üzerinde açık döşendiğinde 27 A taşır — çünkü açıkta daha iyi soğur. Bu nedenle tablolar döşeme yöntemine göre ayrılır:

B2 — Sıva altında boru veya kablo kanalı içinde. Konut ve iş yeri tesisatında en yaygın yöntem.
C — Duvar üzerinde açık döşeme, kablo tavası veya merdiveni. Sanayi tesislerinde ve teknik hacimlerde kullanılır.
D — Toprak altında boru içinde gömülü. Bahçe aydınlatması, dış bina beslemesi ve direk hatlarında.

Gerilim düşümü

Akım iletkenden geçerken bir miktar gerilim kaybolur. Hat uzadıkça ve kesit küçüldükçe bu kayıp büyür. 230 V'luk bir devrede %3 gerilim düşümü, yükün ucunda yaklaşık 223 V demektir. Aydınlatmada ışık akısının azalması, motorlu yüklerde ise ısınma ve verim kaybı olarak kendini gösterir.

Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği'nde sayaçtan sonraki tesiste yaygın olarak aydınlatma devreleri için %1,5, kuvvet devreleri için %3 sınırı uygulanır. Uzun hatlarda %5'e kadar çıkılabilir, ancak bu durumda uçtaki cihazın çalışma gerilim aralığının kontrol edilmesi gerekir.

Düzeltme katsayıları

Tablo değerleri 30 °C ortam sıcaklığı ve tek devre kabulüyle verilir. Gerçek koşullar bundan farklıysa değerler aşağıdaki katsayılarla çarpılarak düşürülür. Kazan dairesi, çatı arası veya güneş gören dış cephe gibi sıcak ortamlarda bu düzeltme ihmal edilirse kablo hesaplanandan daha az akım taşır.

Ortam sıcaklığı	10 °C	20 °C	25 °C	30 °C	35 °C	40 °C	45 °C	50 °C
Havada (PVC)	1,22	1,12	1,06	1,00	0,94	0,87	0,79	0,71
Toprakta (PVC)	1,10	1,00	0,95	0,89	0,84	0,77	0,71	0,63

Bir arada devre sayısı	1	2	3	4	5	6	7	8	9
Gruplama katsayısı	1,00	0,80	0,70	0,65	0,60	0,57	0,54	0,52	0,50

İki katsayı birbiriyle çarpılarak tablo değerine uygulanır. Örnek: 40 °C ortamda aynı boruda 3 devre varsa katsayı 0,87 × 0,70 = 0,61 olur; 2,5 mm² kablonun 23 A'lik kapasitesi 14 A'e iner.

Kablo kesitine göre akım taşıma tablosu

Aşağıdaki değerler PVC yalıtımlı bakır iletken için, 30 °C ortam sıcaklığında ve tek devre kabulüyle verilmiştir. "Monofaze" sütunları iki yüklü iletkeni (faz + nötr), "Trifaze" sütunları üç yüklü iletkeni ifade eder.

Kesit	B2 — Sıva altı boru		C — Açık döşeme		D — Toprak altı
Kesit	Monofaze	Trifaze	Monofaze	Trifaze	Monofaze	Trifaze
1,5 mm²	16,5 A	15 A	19,5 A	17,5 A	22 A	18 A
2,5 mm²	23 A	20 A	27 A	24 A	29 A	24 A
4 mm²	30 A	27 A	36 A	32 A	38 A	31 A
6 mm²	38 A	34 A	46 A	41 A	47 A	39 A
10 mm²	52 A	46 A	63 A	57 A	63 A	52 A
16 mm²	69 A	62 A	85 A	76 A	81 A	67 A
25 mm²	90 A	80 A	112 A	96 A	104 A	86 A
35 mm²	111 A	99 A	138 A	119 A	125 A	103 A
50 mm²	133 A	118 A	168 A	144 A	148 A	122 A
70 mm²	168 A	149 A	213 A	184 A	183 A	151 A
95 mm²	201 A	179 A	258 A	223 A	216 A	179 A
120 mm²	232 A	206 A	299 A	259 A	246 A	203 A

Kaynak: TS HD 60364-5-52 (IEC 60364-5-52) referans döşeme yöntemleri. Alüminyum iletkende bu değerler yaklaşık 0,78 katsayısıyla çarpılır ve sabit tesisatlarda alt sınır 16 mm²'dir.

Hesaplanan kesite uygun kablo tipi

Kesit bulunduktan sonra sıra döşeme koşuluna uygun kablo tipini seçmeye gelir. Yanlış tip seçimi, doğru kesitte bile arızaya yol açar — örneğin sıva altı için üretilmiş tek damarlı bir kablo toprak altına gömülemez.

NYA (H07V-U) — Tek damarlı, sıva altında boru içinde çekim için. Konut tesisatının standart kablosudur.
NYM (Antigron) — Çok damarlı ve kılıflı. Sıva üstü, nemli ortam ve açık döşeme için.
NYY — Toprak altına doğrudan veya boru içinde gömülebilen yeraltı kablosu.
TTR — Bükülgen; makine bağlantısı, seyyar cihaz ve hareketli uygulamalar için.
NYAF — İnce telli ve esnek; pano içi bağlantılarda kullanılır.
Halojensiz (N2XH, NHXMH) — Yangında zehirli gaz ve duman yaymaz; kaçış yolları ve kalabalık yapılarda zorunludur.

Kesitin 16 mm² ve üzerine çıktığı hatlarda uç bağlantıları için sıkmalı kablo pabucu, bakır–alüminyum geçişlerinde ise Al-Cu klemens kullanılmalıdır.

Kablo kesiti ile sigorta seçimi arasındaki ilişki

Sigorta kabloyu korur, yükü değil. Bu nedenle anma akımı yükün işletme akımından büyük, kablonun düzeltilmiş taşıma kapasitesinden küçük olmalıdır. Kural kısaca I_b ≤ I_n ≤ I_z biçiminde yazılır.

Bu koşul sağlanmazsa kablo, sigorta atmadan önce aşırı ısınabilir. Örneğin 1,5 mm² bir kabloyu 20 A'lik otomat ile korumak yanlıştır; sıva altı döşemede o kablonun kapasitesi 16,5 A'dir ve 10 A'lik otomat gerekir. Standart otomat kademeleri 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40, 50 ve 63 A'dir; daha büyük değerlerde kompakt şalter kullanılır.

Priz devrelerinde ve ıslak hacimlerde aşırı akım korumasına ek olarak 30 mA'lik kaçak akım rölesi zorunludur; bu röle kabloyu değil, insanı korur.

Sıkça sorulan sorular

2,5 mm² kablo kaç amper taşır?

PVC yalıtımlı bakır 2,5 mm² kablo, sıva altında boru içinde monofaze devrede 23 A, duvar üzerinde açık döşendiğinde 27 A taşır. Trifaze devrede aynı kesit sırasıyla 20 A ve 24 A taşır. Bu değerler 30 °C ortam ve tek devre içindir; sıcaklık yüksekse veya aynı boruda başka devreler varsa düzeltme katsayısı uygulanarak düşürülür.

Kaç metreden sonra kablo kesitini büyütmek gerekir?

Sabit bir mesafe sınırı yoktur; belirleyici olan akım ile mesafenin çarpımıdır. 230 V'ta 16 A çeken bir yükte %3 gerilim düşümü sınırı, 2,5 mm² bakır kabloda yaklaşık 30 metrede aşılır. Aynı yük 10 metrede 1,5 mm² ile beslenebilirken 50 metrede 6 mm² gerekebilir. Uzun hatlarda kesiti akım değil, gerilim düşümü belirler.

Alüminyum kabloda kesit nasıl değişir?

Alüminyumun iletkenliği bakırın yaklaşık %61'i kadardır. Aynı yük için genellikle bir ila iki kademe büyük kesit gerekir. Sabit tesisatlarda alüminyum iletken için alt sınır 16 mm²'dir. Bakır ile birleştiği noktalarda galvanik korozyonu önlemek için Al-Cu klemens veya bimetal pabuç kullanılmalıdır.

Koruma (toprak) iletkeninin kesiti ne olmalı?

Faz kesiti 16 mm² ve altındaysa koruma iletkeni faz ile aynı kesitte olur. 16–35 mm² arasında 16 mm² sabit alınır. 35 mm²'nin üzerinde ise faz kesitinin yarısı kadar olması yeterlidir. Örneğin 50 mm² faz iletkeni için koruma iletkeni 25 mm²'dir.

Kablo kesitine göre sigorta nasıl seçilir?

Sigortanın anma akımı, yükün işletme akımından büyük, kablonun düzeltilmiş taşıma kapasitesinden küçük olmalıdır: I_b ≤ I_n ≤ I_z. Bu kural sağlanmazsa kablo, sigorta atmadan aşırı ısınabilir. Standart otomatik sigorta kademeleri 6, 10, 16, 20, 25, 32, 40, 50 ve 63 A'dir.

Bu hesap proje yerine geçer mi?

Hayır. Araç, akım taşıma kapasitesi ve gerilim düşümüne dayalı bir ön hesap yapar. Gerçek bir tesisat projesinde ayrıca kısa devre dayanımı, koruma cihazlarının seçiciliği, kablo çekim güzergâhındaki mekanik zorlanmalar ve yangın yükü değerlendirilir. Bu değerlendirmeler yetkili elektrik mühendisinin sorumluluğundadır.